ZAMEK W IŁŻY I W CHĘCINACH

  1. Początkowo zamek iłżecki , w XIII w., biskupi krakowscy wznieśli tu, na wzgórzu, murowaną wieżę i zapewne drewniane zabudowania mieszkalne. W 1340 r. biskup Jan Grot podjął budowę murowanych zabudowań zamkowych. XVI w. przyniósł poważną restaurację i ozdobienie obiektu w stylu rene­sansowym. Jak większość polskich zamków, również iłżecki zo­stał mocno zniszczony przez Szwedów w czasie „potopu”; odtąd, mimo ponownych prac restauracyjnych w 1670 r., popadał już stale w coraz większą ruinę. Zamek w Chęcinach zachował się w nieco lepszym stanie. Zbudowali go na przełomie XIII i XIV w. biskupi krakowscy, wkrótce jednak przeszedł na własność królewską i odtąd — troskli­wie restaurowany i rozbudowywany — stał się na długi okres jedną z potężniejszych warowni polskich. Tu nawet przechowy­wano skarb koronny, tu spędzali niewolę jeńcy krzyżaccy wzięci pod Grunwaldem. Położony na wyniosłym wzniesieniu, składał się właściwie z dwu zamków: właściwego i tzw. niższego, po­wstałego prawdopodobnie dopiero na przełomie XV i XVI w.

NAJLEPSZA WAROWNIA ŚREDNIOWIECZNA W POLSCE

  1. Pod koniec XV w. biskup Łukasz Watzenrode — wuj Koperni­ka — kazał dobudować na czterech narożach czworoboczne, mi­sternie ozdobione wieżyczki, nie mające znaczenia obronnego, które łagodzą surowy wygląd zewnętrzny bryły zamkowej . Powtarzając formę regularnych krzyżackich zamków-klasztorów, rezydencja ta należała jednak do najlepszych warowni średniowiecznych w Polsce i zarazem do najpiękniejszych przy­kładów świeckiej architektury gotyckiej.Większość małopolskich zamków z XIII—XIV w. to już dziś poważnie zaawansowane ruiny. Z trzynastowiecznego zamku w Czchowie (woj. krakowskie), położonego nad przełomem Du­najca, pozostała jedynie kamienna wieża obronna.  Podobnie cylindryczna baszta i resztki ruin stanowią pozostałości trzynasto­wiecznego rycerskiego zamku w Rytrze, położonego nad Popra­dem, między Starym Sączem a Piwniczną. Obydwa zamki strze­gły szlaku węgierskiego. Z tego samego stulecia pochodzą też zamki biskupi w Iłży oraz początkowo biskupi, później zaś kró­lewski — w Chęcinach (w Kieleckiem).

ZAMEK W LIDZBARKU WARMIŃSKIM

  1. Czwo­roboczny dziedziniec otaczają tu mieszkalne skrzydła o masyw­nych murach, elementem zaś najbardziej warownym jest cylin­dryczna wieża na jednym z narożników. W XVIII w. obiekt został rozbudowany, zasadnicza sylwetka pierwotnej bryły, z cha­rakterystyczną wieżą, przetrwała jednak do naszych czasów. Najpiękniejszym z omawianej grupy jest jednak — do dziś świetnie zachowany — zamek w Lidzbarku Warmińskim, główna rezydencja biskupów. Zbudowany on został w latach 1350—1400, za biskupów {zarazem książąt Warmii) Jana I z Miśni, Jana II Stryprocka i Henryka III Sorboma. Regularny czworobok cegla­nych skrzydeł otacza tu przepiękny dziedziniec z krużgankami. 

ARCHITEKTURA WARMII I POMORZA

Architektura Warmi i Pomorza wiele przejęła ze zdobyczy krzy­żackiego budownictwa obronnego. Warto tu, dla przykładu, wyr mienić zamki w Kurzętniku, Lidzbarku Warmińskim i Olsztynie. Pierwszy z nich zbudowany został dla biskupów chełmińskich w latach 1291— po 1300, z cegły (jak wszystkie zamki Polski północnej). Częściowo zburzony podczas wojny trzynastoletniej z Zakonem Krzyżackim, stanowi dziś ruinę. Zamek olsztyński wiąże się dla tysięcy ludzi z imieniem sławnego rodaka, świato­wej sławy astronoma, Mikołaja Kopernika, który w roku 1516 przygotowywał warownię, z polecenia kapituły warmińskiej, do obrony przed atakiem wojsk krzyżackich. Zamek powstał wcześ­niej w XIV w., naśladując, jak niemal wszystkie tego typu bu­dowle na Warmii, schemat krzyżackiego zamku-klasztoru.

WŁĄSNE REZYDENCJE OBRONNE KSIĄŻĄT PIASTOWSKICH

  1. Inni książęta pia­stowscy bądź możni rycerze również pod koniec XIII i w XIV w. budowali zamki, będące jednak tylko ich własnymi rezydencja­mi obronnymi. W drugiej połowie XII w. powstał więc dla gło­gowskich Piastowiczów zamek w Głogowie nad Odrą (dziś tylko okrągła w planie wieża, wtopiona w siedemnasto- i osiemnasto­wieczny pałac, jest jego świadectwem), w tym samym czasie za^ mek książąt oświęcimskich w Oświęcimiu i raciborskich ciborzu, w XIII/XIV w. zamki Piastów oleśnickich w Oleśnic i Miliczu, w XIV w. zamki w Jelczu, Lubiniu, Mirowie.Ciekawa architektura zamkowa powstała, głównie w XIV w.» na północnych ziemiach Polski, na Warmii, stanowiącej księstwo, którym władali biskupi warmińscy, a następnie chełmińscy, oraz na Pomorzu. 

GOTYCKI ZAMEK GÓRNY

  1. W latach 1353—1364 Bolko II wzniósł po­tężną warownię, zwaną dziś Zamkiem Górnym, złożoną z solid­nej wieży obronnej od strony południowo-wschodniej i przyległej do niej budowli mieszkalnej, opasując całość murem obronnym. Po wygaśnięciu świdnicko-jaworskiej linii Piastów i przejściu Chojnika w posiadanie rycerskiego rodu Schaffgotschów, zamek został wydatnie rozbudowany i ufortyfikowany dodatkowo zgodnie z nowożytnymi wymogami obrony. Zasadniczy trzon budowli, właśnie ów dzisiejszy Zamek Górny, pozostał jednak gotycki, je­śli nie liczyć drobnych pętali architektonicznych, jak np. rene­sansowe attyki wieńczące mury.Nie tylko świdnicko-jaworscy książęta budowali najwcześniej­sze polskie zamki, choć ich zasługi na tym polu są poważne zwłaszcza dlatego, że ich przedsięwzięcia nie były jednostkowy­mi, lecz realizacją planu o znaczeniu państwowym, planu stwo­rzenia przemyślanego systemu fortyfikacji.

ZAMEK GRODNO

  1. Grodno — zamek położony koło Zagórza Śląskiego w Wałbrzyskiem — choć również uległo po­ważnej rozbudowie w dobie renesansu oraz restauracji na po­czątku XX w., zachowało jednak wiele z pierwotnego wyglądu. Gotyckim, z pierwszej połowy XIV w., a więc z czasów Bolka II, jest tzw. Zamek Górny — surowa, masywna budowla z wielką wieżą, w dolnej części czworoboczną, górą zaś ośmioboczną — jakby nasadzony na szczyt skalnego cypla. Może najciekawszym z grupy zamków Bolesława II świdnickiego jest jednak Chojnik koło Sobieszowa, w Jeleniogórskiem.  Pierwotnie, jeszcze w XIII w., na wysokim i niedostępnym wzgórzu wznosił się tu prawdopodobnie niewielki myśliwski zameczek książąt świdnic­kich.

WYŻYNNE ŚLĄSKIE ZAMKI

Utrzymanie tej niezawisłości możliwe było nie tylko dzięki zręcznej polityce i sile militarnej, ale także fortyfikacjom. Rozumiejąc to dobrze, już Bolko I, w ostatniej ćwierci XIII w., podejmuje na szeroką skalę akcję budowy zam­ków. Za jego to czasów wzniesiono lub zaczęto budować całą sieć murowanych warowni wzdłuż pogranicza czeskiego i niemieckie­go. Wielkie i pożyteczne dzieło planowej fortyfikacji kraju z nie mniejszą energią kontynuował w pierwszej połowie XIV w. ostat­ni z niezależnych książąt świdnicko-jaworskich — Bolko II. Tak więc w ostatniej ćwierci XIII i pierwszej połowie XIV stulecia wyrosły na ziemi śląskiej groźne, na ogół wyżynne zamki, m. in. koło Sobieszowa (zamek Chojnik), koło Zagórza Śląskiego (zamek Grodno), w Bolkowie, Gryfinie, Książu, Wleniu. Do dziś zacho­wały się ich majestatyczne ruiny i przetrwały rozmaite legendy.