//////
You are here: Home >Archive for the ‘Wartość socjologii’ Category

PROBLEM WARTOŚCIOWANIA

Problem wartościowania, jak wskazuje P. Sztompka jest tak sta­ry, jak sama nauka; można nawet przypuszczać, że jest on nawet tak stary, jak świadoma ludzka refleksja o otaczającym świecie (1979:183). Wiąże się to z powstaniem świadomych, twórczych is­tot ludzkich w procesie praxis tworzących własny zhumanizowany świat. Dopiero dla takich istot ludzkich nabierają znaczenia pro­blemy aksjologiczne, mające u swoich podstaw rozważanie przydat­ności bądź nieprzydatności w praktyce różnych przedmiotów, czy stanów rzeczy i związany z tym fakt rozstrzygnięć alternatywnych. Na przykład człowiek pierwotny rozważa, czy kamień nadaje się na sporządzenie topora; jeśli tak, to w jakimś pierwotnym sensie jest on wartościowy, jeśli nie – odrzuca go i szuka innego. W ten sposób pojawia się nowa kategoria ontologiczna w porównaniu z fo­rmą bytu przyrodniczego. Stopniowo problem komplikuje się w przy­padku wartości wyższego rzędu, duchowych, […]

KIEROWANIE W DZIAŁANIU

Ludzie zawsze byli kierowani w swoim działaniu dwoma rodzaja­mi pytań: 1) chcieli zrozumieć świat, wyrażając opisowe i związa­ne z wyjaśnianiem pytania („Jak wygląda świat?”i „Dlaczego tak jest?”); 2) chcieli również oceniać świat i formułowali oceniają­ce lub normatywne pytania („Czy to jest dobre albo złe?” i „Jakie to powinno być?”).Przy czym związek odpowiedzi ustalających fak­ty i odpowiedzi oceniających, popierających wartości, nigdy nie był jasny (P. Sztompka 1979: 183). Również nauka, jako systematy­czny i uporządkowany typ ludzkiej refleksji, dziedziczy ten dua­lizm pytań i wynikającą z niego dychotomię faktów i wartości. We wszystkich jej dziedzinach pojawiał się problem miejsca i roli sądów wartościujących w procesie badawczym oraz w rezultatach badań.

DLA BADACZY

Dla badaczy, którzy bronią ideału zintegrowanej nauki na prze­słankach naturalistycznego redukcjonizmu i eliminacji wszelkich koncepcji..wartości z. dziedziny nauki, pojawia się szereg trudnych problemów. Wynikają one z faktu, że wartości są częścią ludzkiej egzystencji, tej egzystencji, która jest zasadniczo celową dzia­łalnością i sprawą różnorodnych ustawicznych wartościowań. Pro­blemy te Werkmeister ujmuje następująco: „Czy może być człowiek oraz jego rozmyślne i celowe działanie podporządkowane koncepcji rzeczywistości wolnej od wartości; i czy może być ludzki świat zintegrowany z przyrodą w całkowicie wyczerpującej naukowej wizji świata?

W INNYCH KATEGORIACH

Przedstawiając to w innych jeszcze kategoriach: „Czy może być rzeczywistość człowieka przeniknięta wartościami, tak jak ona faktycznie jest, w pełni zrozumiana w kategoriach koncep- cji i teorii wolnych od wartości?” (1960: 3), Dotychczas’, problem wartości budzi ciągle niepokój w ludzkim świecie i nie może być łatwo usunięty. Przeto zajmuje on także kluczową pozycję we wspo­mnianych poszukiwaniach jakiejś wszechobejmującej nauki, nawet przy założeniu, że obrońcy tezy o jedności nauki i redukcjonizmu w przyszłości będą mieć rację. Dowodzą tego między innymi ustęp­stwa na rzecz problematyki aksjologicznej kolejnych doktryn scjen- tyeznych w socjologii (np. Durkheima czy neopozytywizmu, behawioryzmu i in).

PROBLEM WARTOŚCI

Zagadnienie wartości nauk społecznych wiąże się z tym, że wie­dza uzyskana ‚jest dla nas wartością w dwojakim sensie: a) zaspo­kaja wrodzoną iJzką ciekawość i b) ponieważ wiedza i rozumienie mają zasadnicze znaczenie jako podstawa racjonalnych decyzji i Sensownych działań. Problem wartości w nauce również ukazuje się w podwójnym sensie: pierwszy dotyczy tego, jak dalece wartościowania i war – tościujące zaangażowanie są częścią faktów które badają nauki społeczne; można tutaj stwierdzić, że badane istoty ludzkie są stworzeniami dążącymi do pewnych celów; cele do których one dążą są oceniane jednostkowo i społecznie; człowiek jest istotą społe­czną, wartościującą pozytywnie to, co spełnia jego potrzeby afi- liacyjne, cała struktura życia społecznego jest przeto zoriento­wana na wartości.

PRÓBA ZROZUMIENIA ZMIAN

także próba zrozumienia zmian instytucji spo­łecznych, struktury społecznej będzie musiała uwzględnić – obok innych czynników – także kategorię wartości w wyjaśnianiu tych faktów – wynika to stąd, że społecznie doskonalony kompleks war­tości stanowi jądro, wokół którego instytucja, czy grupa społecz­na rozwijają się;drugi jest zagadnieniem dotyczącym kategorii wyjaśniających w naukach społecznych.Trzecia podstawowa forma „problemu wartości” jest uwarunkowa­na tym, że badacz sam tworzy i musi tworzyć pewne wartościujące zaangażowanie – zarówno jako osoba i jako badacz. Jego zaangażo­wanie jako osoby odbija w ogólności wzory wartości jego własnego społeczeństwa oraz grupy społecznej i instytucji, której jest członkiem. Jako uczony jest on również zobowiązany do przestrze­gania pewnej specyficznej struktury wartości, wewnątrz której sam działa jako uczony.

BADACZ SPOŁECZNY

Podsumowując swoje rozważania nad problemem wartości w nauce Werkmeister stwierdza: „Przeto,czy.on tego chce, czy też nie, badacz społeczny nie może uciec od problemu wartości w nauce w jego naj­głębszym i epistemologicznie najważniejszym znaczeniu (1960:12). Przy czym kategorie wartości, które socjolog stosuje .jako katego­rie wyjaśniające nie powinny być wyrazem jego własnych wartościo­wań, skłonności do stronniczości, lecz powinny być podstawowymi zobowiązaniami wobec wartości nieodłącznymi od zjawisk , które ma­ją być wyjaśnione i powinny być uzyskane poprzez najbardziej skru­pulatne zbadanie i analizę samych faktów.

DOKONYWANIE WYBORU

Mills podkreślał, że „Każdy badacz spo­łeczny musi dokonywać wyboru wartości i włączać je do swej całoś­ciowo traktowanej pracy. Takie zagadnienia, jak na przykład tro­ski i problemy dręczące człowieka, odnoszą się do niebezpieczeństw zagrażających domniemanym wartościom i nie mogą być jasno okreś­lone bez uznania tych wartości” (Mucha 1985: 243-244). Zasadnicze powody szczególnego znaczenia „problemu wartości” w naukach społecznych w sposób systematyczny i najbardziej wy­czerpujący przedstawił P. Sztompka. iyróżnił on mianowicie uwa­runkowania ontologiczne, epistemologicznb i aksjologiczne.